Berus est chi Carbònia non est una citadi sarda?!
Custa idei benit de su de essi unu logu chi nd’at aproliau genti de continenti, ma sa beridadi est ca sa populatzioni operaja sarda fiat s’ischina de su trabballu e de su populau. Custu dennegat su chi si narat chi Carbònia iat a essi una citadi “non sarda”.
Su progetu
Carbònia dda incìngiant su 18 mes’e idas 1938. Benito Mussolini s’agatàt innia po sa tzerimònia.
Sa citadina est su resurtau de unu pianu territoriali e sòtziu-econòmicu: fiat parti de unu progetu ambissiosu in punna de cambiai bisura a logu e paesàgius. Movendi dae su 1935 iant bonificau is terras, postu infrastruturas e fabbricau portus mannus (in Portescusi e Santu Antiogu) cun totu is cuncòrdias po su depòsitu, su tratamentu e su viàgiu de su carboni.
Si podit narri chi su progetu de Carbònia est che un’utopia autoritària.
Sa propaganda fascista iat presentau sa nàscida de Carbònia coment’e òpera tzivilizadora de su regìmini, comenti chi fessint colonizendi unu logu ispèrdiu e abbitau de pagu genti, cunforma a una retòrica giai manigiada po sa bonìfica de s’Agro Pontino.
In su Sulcis, giai ddoi fiant pagu tzitadinas, ma fiat totu pintirinau de medaus e furriadroxus chi s’agatànt in is tretus prus de importu de cunforma a su territòriu e a is bias chi ddu tressànt.
In mes’e làmpadas de su 1935 Mussolini, visitendi s’Ìsula, intrat in Bacu Abis anca promòvit su carboni sulcitanu po combustìbbili primorosu de s’Itàlia autàrchica.
In sa pròpiu ora òperant in sa penìsula istriana, anca s’agatat carboni etotu.
Duas de is prus istesiadas regionis de s’istadu ddas ponint in s’ingorfu de is crònacas econòmicas, finantziarias e fintzas coment’e ùnicu suportu de polìticas de autosuficèntzia energètica.
S’iscoberta de s’istèrrida manna de carboni in Serbariu movit su baricentru de su concali mineràriu. De cunsighèntzia non si pensat prus de sighiri a cresci e ismanniai is biddas istòricas, chi parrint sempri prus pagu de importu, ma si pensat de fundai una tzitadi noa, de collocai istudiosamenti in su logu, cunsiderendi su sistema de is collegamentus ferroviàrius e istradalis cun is portus de imbarcu e de sa dispositzioni de is minieras.
Sètiu gerarchicu
Su sistema urbanu est custrintu a is minieras, ca po custu est nàscidu, e a is minieras est giuntu cun tres istradas mannas chi dae is orus e dae su centru lompint totus a sa miniera de Serbariu.
Is tres istradas arresumint su sètiu geràrchicu de sa citadi: s’istradoni de mesu dipendit dae s’apendìtziu dirigentziali (is domus de is meris) e is duas istradas de is orus de is apendìtzius de is operajus. Sa posidura faci a is putzus est enfatizada de sa caladroxa chi si fait dae sa terratza de pratza Roma, de anca si podit apretziai sa mirada de is minieras e de su mari in fundu.
Carbònia fiat cuncordada cunforma a una gerarchia sotziali cìrdina, cun bixinaus pratzius po dirigentis e amministradoris in su coru de s’urbe. Is domus de is operajus, intamis, fiant collocadas manu manu prus a tesu dae su centru polìticu e amministrativu.
Una ispètzia de apartheid fundau in s’istalladura de is grupus e de is castas.
In citadis de fundatzioni peruna s’agatat una pratzidura de aici cìrdina: un’istalladura berdadera, una seguresa de non s’ammesturai intre castas diferentis, nimancu is s’arrecreu, chi in calincuna manera – s’incapat- cumpensàt is dirigentis po su disterru sardu chi depiant baliai.
Citadi giardinu
Su sètiu de Carbònia s’ispirat a su modellu de s’800 de sa citadi-giardinu, imbentau e postu a campu in unas cantus isperimentus britànnicus.
S’idei fiat de poni in paris su bellu de sa vida tzitadina cun su bellu de sa vida rùstica, po ammellorai sa vida de is personis chi in is tzitadis industrialis biviant in logus cracus de genti e de disegualliàntzias. Po custu is domus boliant beni istesiadas, cun tretus largus de birdi intre is bixinaus e cun rugas mannas arburadas.
In Carbònia nc’at calidadis de domu dae is villas mannas e galosas po is funtzionàrius finas a is domus modestas de is operajus cun famìllia, e is albergus po is bagadius.
Is allògius po is trabballadoris fiant istandardizaus a s’existenz minimum, est a narri is cunditzionis mìnimas de igiene e comodidadi. Ónnia apartamentu teniat su bagnu, s’àcua, sa currenti e una coxina fata a posta po abbruxai su carboni Sulcis.
Is cunditzionis abbitativas cambiànt meda cunforma a is zonas de sa tzitadi e de is resursas a dispositzioni. Est a narri chi dipendiant de sa classi sociali.
In is domus de is operajus si torràt a biri sa propaganda fascista, chi naràt de promovi sa biatzesa de is trabballadoris assegurendi·ddis ispàtzius obertus anca pasiai candu iscapànt de miniera. Ma sa beridadi est ca boliant bogai su prus chi podiant de carboni.
In is cantieris de Carbònia ddoi trabballànt sene arrispetai nemancu is prus elementaris normas de seguresa, po non narri de is arriscus e perìgulus de is gallerias mali cuncordadas e bentulau a lugas (o malamenti).
Is servìtzius de emergèntzia, agiudu e ospedalierus, chi iant a essi pòtziu ammellorai is cunsighètzias de is incidentis, fiant sèmpiri iscassus, fatu fatu fartànt de su totu.
Su calis is minadoris e is famìllias non podiant agguantai, giai indebbilitadas po s’alimentatzioni iscassa e menguanti e po su pagu pàsiu chi ddis cuncediant.
Cussa citadi giardinu chi portànt a bantu si fiat averada inadeguada po donai a is trabballadoris discansu e pàsiu in unu logu sanidosu.
Lotas sindacalis
Sa prus parti de sa populatzioni de Carbònia a primìtzius fiant genti aproliada dae totu Sardigna. Isceti una parti de is citadinus fiant aproliaus dae regionis de su continenti coment’e su Vèneto, Marche, Abrutzi, Basilicata e Sicìlia. Sichei sa cumpositzioni de sa populatzioni fiat po s’in prus sarda, cun una minoria importanti ma sèmpiri prus pitica de italianus de atras regionis.
Sa populatzioni operaja sarda fiat s’ischina de su trabballu e de su populau.
Custu dennegat su chi si narat chi Carbònia iat a essi una citadi “non sarda”.
Postu chi, chinisisiat pongat arrèxinis in Sardigna, integrendi·si in sa trama sòtziuculturali est una personi sarda, Carbònia no est isceti unu logu chi nd’at aproliau genti de totu Sardigna, ma po custu etotu est unu logu cun chini sardas e sardus meda tenint unu liòngiu.
Sa sardidadi de Carbònia est in su patrimòniu linguìsticu e de costumàntzias, chi si funt pigaus avatu totu is personis chi nci funt aproliadas.
Is lotas sindacalis in Carbònia in is annus 1940-1950 portant arrèxinis allorigadas in s’atividadi minerària e in su regìmini de isfrutamentu de sa Carbonsarda.
In su 1942 s’arregistrat su primu isciòperu mannu in Sardigna, e intre is primus in Itàlia in s’ora de su ventènniu fascista e de sa gherra, candu is minadoris de is putzus de Sirai si fiant firmaus po si chesciai contras a s’aumentu de s’afitu de is domus e de atras cunditzionis de vida impònnias dae s’azienda.
In su 1948, de mes’e ladàmini a mes’e idas, is operajus iant fatu unu “isciòperu biancu” durau 72 diis, cun sa “non collaboratzioni” de is minadoris chi trabbalànt isceti in s’oràriu normali sena de fai istraordinàrius a còtimu, ocasionendi un’ismèngua de su 50% de produtzioni.
Sa batalla dd’iant binta agiumai sen’e cumprumissus is trabballadoris, cun s’annuddamentu de is santzionis e s’ammelloramentu de is istipèndius.
S’eredidadi de is comunidadis mineràrias de su Sulcis est fata de s’istòria insoru: sa vida de ònnia dii, su trabballu, is lotas operajas.
Cali erèntzia?
Candu si domandaus it’erèntzia o eredidadi lassat Carbònia a sa Sardigna, eus a depi cunsiderai s’esperièntzia de su passàgiu a sa cunditzioni de operajus istipendiaus cun totu is cambiamentus de vida chi at dipèndiu; su pesu de bivi in bixinaus progetaus po distìnghi e istallai sa genti cunforma a sa casta, cunforma a su trabballu chi fadiant.
Su de essi bintu e passau a in antis custas pratziduras si depit propiamenti a is lotas de is operajus: Carbònia, nàscida in su sinnu de sa distintzioni sotziali cun sa pratzimenta geràrchica de is tretus, at fatu binci sa cuncòrdia.
Po custu etotu bolit arrefudada s’idei chi Carbònia non siat una citadi sarda bera (o berdadera). Postu chi s’agatint logus sardus “berus”/berdaderus (o prus sardus de is atrus).
Comenti si su de apartènniri a una citadi de fundatzioni furrit is carboniesus “pagu sardus”, aproliaus, fillus de su fascismu, foras de identidadi. Is ùrtimus lòmpius, carrigaus po su pesu tropu mannu de s’istòria.
Ma Carbònia fiat, e est, una citadi plurali, pesada in pitzus de is divressidadis, de sa coesistèntzia, baliendi is dificultadis de su mundu e de su logu. Iat a essi de importu a si ndi torrai meri de totu custu connotu, a si torrai a contai coment’e fillas e fillus de sa solidariedadi, de sa pluralidadi.
Poita, mancai s’aparada, Carbònia est nàscida de aici, dae s’unioni de tantas costumàntzias diferentis, de tantus connotus ammisturaus a pari.
Est a si torrai meri de cust’istòria e a dda mudai de bistimenta po podi isterri una bia noa po ndi essiri dae su ricatu de su trabballu, iscapiendi·si dae sa cunditzioni de subalternidadi, cun s’autodeterminatzioni.
Gràtzias a Enrico Putzolu po s’agiudu cun sa tradutzioni )is faddinas funt mias!
E a Giulia Olianas po is arrexonus!
Lascia un commento